![]() |
Ủy viên Bộ Chính trị, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc thăm, tặng quà Tết cho gia đình chính sách, hộ nghèo và công nhân lao động nghèo tại thành phố Cần Thơ, ngày 13-1-2020_Ảnh: TTXVN |
Việc hoàn thiện quan điểm của Đảng về công bằng xã hội trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một quá trình lâu dài, vừa làm, vừa tìm tòi, khảo nghiệm, chọn lọc, nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn để đề ra đường lối, chủ trương, biện pháp thực hiện theo hướng ngày càng đầy đủ, khoa học, sáng tạo và hiệu quả hơn.
Một là, công bằng xã hội thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Từ năm 1986, Đảng Cộng sản Việt Nam đã khởi xướng và lãnh đạo công cuộc đổi mới toàn diện đất nước; và, một trong những dấu ấn quan trọng là quan điểm phát triển nền kinh tế thị trường (KTTT) đã bước đầu được định hình. Từ tiền đề quan trọng đó, thể chế KTTT định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) ngày càng được hoàn thiện và được chứng minh tính đúng đắn trên thực tế khi giúp đất nước ta thoát khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế – xã hội, kinh tế tăng trưởng nhanh, xã hội ổn định, đời sống nhân dân ngày càng được cải thiện. Song, lại có một thực tế nảy sinh, cùng với thành tựu đạt được về kinh tế trong quá trình phát triển KTTT, khoảng cách giàu – nghèo lại tăng lên. Nhìn vào hiện tượng đó, có ý kiến cho rằng, nếu Việt Nam thực hiện KTTT sẽ không thể có công bằng xã hội (CBXH), tức là, thực hiện KTTT sẽ phải chấp nhận hy sinh CBXH để đổi lấy sự tăng trưởng kinh tế.
Theo C. Mác, CBXH chỉ thực sự có được trong chủ nghĩa xã hội, bởi vì khi đó chế độ tư hữu mới bị thủ tiêu, chế độ công hữu mới được thiết lập. Còn trong tư tưởng Hồ Chí Minh, CBXH không chỉ biểu hiện như là mục tiêu của chủ nghĩa xã hội, mà còn là một động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước, một biện pháp căn bản để hiện thực hóa những giá trị, lý tưởng cao cả của chủ nghĩa xã hội,… Đứng vững trên lập trường, quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng Cộng sản Việt Nam đã nghiên cứu, xem xét khách quan, toàn diện các chiều cạnh của vấn đề và đi đến khẳng định rõ ràng, nhất quán rằng: CBXH và KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam không đối lập nhau, bài trừ, phủ định nhau mà luôn có mối quan hệ biện chứng với nhau, hỗ trợ, bổ sung cho nhau, làm cơ sở, tiền đề của nhau. Trong đó, CBXH không phải là nhân tố kìm hãm sự tăng trưởng kinh tế; trái lại, nó còn là động lực góp phần thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế, sự phát triển kinh tế – xã hội nói riêng và sự tiến bộ xã hội nói chung. Bởi lẽ, CBXH tạo cơ hội bình đẳng cho mỗi cá nhân và mọi thành viên của xã hội có thể phát huy tối đa khả năng, sở trường trong tham gia, đóng góp vào sự phát triển của xã hội cũng như quyền lợi mà họ được hưởng một cách tương xứng. Nói cách khác, nếu CBXH được thực hiện đầy đủ thì lợi ích chính đáng của mỗi người được bảo đảm; điều đó sẽ trở thành động lực kích thích mọi người tích cực cống hiến cho xã hội một cách tự nguyện, tự giác nhất, qua đó sẽ thúc đẩy kinh tế tăng trưởng. Đảng ta khẳng định: “Chính sách xã hội đúng đắn, công bằng vì con người là động lực mạnh mẽ phát huy mọi năng lực sáng tạo của nhân dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”(1).
Mặt khác, việc thực hiện CBXH trong nền KTTT định hướng XHCN sẽ khắc phục bản chất cố hữu của nền KTTT là cạnh tranh, mạnh được, yếu thua, bất công, bất bình đẳng xã hội,… Vì vậy, trong điều kiện KTTT định hướng XHCN, Việt Nam không những có thể mà còn tất yếu phải thực hiện CBXH.
Về phía ngược lại, phát triển KTTT định hướng XHCN lại là cách thức, con đường, biện pháp thiết thực để thực hiện CBXH. Tuy vậy, Đảng ta cũng chỉ rõ, bản thân KTTT không tự động bảo đảm CBXH. Vì thế, phải có những điều tiết xã hội thông qua vai trò của Nhà nước XHCN, nhằm loại bỏ những thu nhập bất hợp pháp; đồng thời, giảm bớt những chênh lệch “hợp pháp” do thị trường đem lại nhờ lợi thế nhất định nào đó. Và, quan trọng hơn, hoạt động điều tiết ấy của Nhà nước sẽ giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa cống hiến và hưởng thụ đối với tất cả mọi thành viên xã hội – điều mà KTTT không thể tự nó làm được. Văn kiện Đại hội XII của Đảng nhấn mạnh: “Nhà nước sử dụng thể chế, các nguồn lực, công cụ điều tiết, chính sách phân phối và phân phối lại để phát triển văn hóa, thực hiện dân chủ, tiến bộ và công bằng xã hội; bảo đảm an sinh xã hội, từng bước nâng cao phúc lợi xã hội, chăm lo cải thiện đời sống mọi mặt của nhân dân, thu hẹp khoảng cách giàu – nghèo”(2).
Hai là, thực hiện công bằng xã hội ngay trong từng bước phát triển kinh tế.
Trước đổi mới và ở giai đoạn đầu của đổi mới, đã từng có không ít ý kiến cho rằng, Việt Nam còn nghèo, kinh tế chưa phát triển, cho nên, nhiệm vụ trước mắt là phát triển kinh tế, khi nào kinh tế phát triển cao mới có nền tảng, điều kiện vật chất để thực hiện CBXH. Ý kiến này thoáng qua dường như có vẻ hợp lý, nhưng thực chất không phù hợp với quan điểm, mục tiêu của Đảng ta cũng như bản chất của chế độ XHCN mà Việt Nam đang xây dựng.
Dựa chắc trên cơ sở lý luận mác-xít về mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội, giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội,… và thấu triệt quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Có khi vật tư, hàng hóa không thiếu, mà phân phối không đúng, thì gây ra căng thẳng không cần thiết. Trong công tác lưu thông phân phối, có hai điều quan trọng phải luôn luôn nhớ: “Không sợ thiếu, chỉ sợ không công bằng; Không sợ nghèo, chỉ sợ lòng dân không yên…”(3). Từ đó, Đảng nêu rõ yêu cầu: “Không chờ kinh tế phát triển cao rồi mới giải quyết các vấn đề xã hội, mà ngay trong từng bước và suốt quá trình phát triển, tăng trưởng kinh tế phải luôn gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội”(4); “thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội trong từng bước và từng chính sách phát triển là một chủ trương lớn, nhất quán của Đảng và Nhà nước ta, thể hiện bản chất tốt đẹp của chế độ xã hội chủ nghĩa”(5).
Kinh nghiệm của nhiều quốc gia, khu vực trên thế giới cho thấy, nếu tách rời hoặc tuyệt đối hóa mục tiêu kinh tế mà xem thường, coi nhẹ mục tiêu xã hội thì kết cục mục tiêu kinh tế cũng không thể đạt được trọn vẹn. Ngược lại, nếu tuyệt đối hóa mục tiêu xã hội, không coi trọng đúng mức tới các mục tiêu kinh tế, tất yếu sẽ không có cơ sở, nền tảng vật chất để thực hiện mục tiêu xã hội. Điều đó có nghĩa, tăng trưởng kinh tế và CBXH có thể và cần phải làm tiền đề, điều kiện cho nhau. Trong đó, tăng trưởng kinh tế tạo ra điều kiện vật chất để thực hiện CBXH; thực hiện tốt CBXH sẽ trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Thực tiễn đã chỉ ra, sẽ không thể có CBXH trên cơ sở một nền kinh tế thấp kém; cũng không thể có một nền kinh tế tăng trưởng nhanh và bền vững trong một xã hội với đa số người dân trí tuệ thấp kém, thể trạng ốm yếu và tỷ lệ lao động thất nghiệp cao…
Đảng ta khẳng định, chỉ có sự gắn kết hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế với mục tiêu xã hội mới thực hiện được CBXH một cách bền vững. Đồng thời, nền KTTT định hướng XHCN tăng trưởng, phát triển kinh tế đến đâu, phải thực hiện ngay CBXH đến đó. Không thể chờ khi nào kinh tế phát triển đến trình độ cao mới thực hiện CBXH, càng không chấp nhận hy sinh CBXH để đổi lấy tăng trưởng kinh tế. Phải nhất quán “Thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát triển; tăng trưởng kinh tế đi đôi với phát triển văn hóa, y tế, giáo dục…, giải quyết tốt các vấn đề xã hội vì mục tiêu phát triển con người”(6). Đặc biệt, cần coi trọng “gắn kết chặt chẽ chính sách kinh tế với chính sách xã hội, phát triển kinh tế với nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân, bảo đảm để nhân dân được hưởng thụ ngày một tốt hơn thành quả của công cuộc đổi mới, xây dựng và phát triển đất nước”(7).
Đây là một trong những quan điểm rất quan trọng, thể hiện bước phát triển trong lý luận của Đảng về CBXH trong điều kiện KTTT định hướng XHCN.
Ba là, công bằng xã hội không có nghĩa là cào bằng, “bình quân chủ nghĩa”.
Theo quan điểm của Đảng ta, bản chất của CBXH là bảo đảm sự “ngang nhau” giữa người với người trong mối quan hệ giữa cống hiến với hưởng thụ, quyền lợi với nghĩa vụ, vinh dự với trách nhiệm. Vì thế, không thể coi việc thực hiện CBXH như là sự cào bằng; CBXH không phải là một sự ngang bằng, dàn đều theo kiểu “bình quân chủ nghĩa”. Đảng ta luôn nhấn mạnh, thực hiện CBXH ở Việt Nam, một mặt, không chỉ là hướng tới mục tiêu của chủ nghĩa xã hội, mà đó còn là một động lực quan trọng nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội của đất nước, là một yêu cầu bức thiết của công cuộc đổi mới, chấn hưng đất nước. Do vậy, nếu đồng nhất CBXH với chủ nghĩa bình quân sẽ triệt tiêu động lực tăng trưởng và phát triển kinh tế. Điều này sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng nhiều lần nhắc nhở: Bình quân chủ nghĩa là trái chủ nghĩa xã hội. Mặt khác, Đảng ta cho rằng, không phải cứ thu hẹp khoảng cách giàu – nghèo có nghĩa là có CBXH, cũng do đó không phải cứ gia tăng khoảng cách giàu – nghèo là đồng nghĩa với gia tăng sự bất công bằng.
Trên thực tế, sự đồng nhất CBXH với bình đẳng xã hội đã từng là cơ sở lý luận của chủ nghĩa bình quân, của quan niệm sai lầm cho rằng không thể đạt được đồng thời mục tiêu kép là công bằng xã hội và tăng trưởng kinh tế. Do đó, quan điểm trên đây là một bước tiến trong tư duy của Đảng về CBXH trong điều kiện KTTT định hướng XHCN.
Bốn là, thực hiện phân phối phù hợp – điều kiện căn bản để có công bằng xã hội.
Cả lý luận và thực tiễn đều khẳng định, muốn thực hiện tốt CBXH phải bảo đảm công bằng trong phân phối. Phân phối là quá trình phân chia kết quả sản xuất và các nguồn lực cho các nhu cầu sản xuất và sinh hoạt đời sống. Phân phối có vị trí rất quan trọng trong toàn bộ quá trình tái sản xuất xã hội, đồng thời có ý nghĩa kinh tế – xã hội rộng lớn. Vì vậy, cần có chính sách phân phối đúng đắn trong từng thời kỳ. Tuy nhiên, không phải ngay từ đầu và bất kỳ lúc nào chúng ta cũng xác định và thực hiện đúng nguyên tắc phân phối phù hợp. Trước đây, do áp dụng một cách máy móc, giáo điều theo mô hình nước ngoài, chủ nghĩa xã hội được hiểu và thực hiện trong thực tế theo chủ nghĩa bình quân. Nếu như trong điều kiện đất nước có chiến tranh, chính sách phân phối theo chủ nghĩa bình quân đóng vai trò lịch sử nhất định, trong một thời gian nhất định. Nhưng khi điều kiện thực tế đã thay đổi, chính sách phân phối theo kiểu bình quân kéo dài quá lâu đã cào bằng mọi giá trị lao động, chẳng những không tạo ra được bất cứ một sự CBXH nào, mà trái lại còn là lực cản, triệt tiêu động lực của sản xuất, trở thành một trong những nguyên nhân kìm hãm sự tăng trưởng kinh tế và dẫn đến những hậu quả tiêu cực cho sự phát triển của xã hội. Đây là một trong những nguyên nhân đòi hỏi chúng ta phải tiến hành công cuộc đổi mới, xác lập cơ chế thị trường nhằm thực hiện nguyên tắc công bằng mới: Xóa bỏ chế độ bao cấp, xây dựng hình thức và nguyên tắc phân phối hợp lý hơn.
Khi đất nước chuyển sang nền KTTT định hướng XHCN, Đảng ta xác định phải thực hiện nhiều hình thức phân phối. Theo quan điểm của Đảng, một mặt, nền kinh tế Việt Nam đang tồn tại nhiều thành phần, mỗi thành phần kinh tế dựa trên cơ sở một hình thức sở hữu tư liệu sản xuất nhất định và tương ứng sẽ là một hình thức phân phối. Mặc dù các thành phần kinh tế ở Việt Nam không tồn tại biệt lập mà đan xen với nhau và hợp thành một cơ cấu kinh tế quốc dân thống nhất, nhưng khi còn tồn tại những hình thức sở hữu khác nhau thì sự phân phối thu nhập cá nhân chưa thể được thực hiện theo một hình thức thống nhất, mà phải được thực hiện theo nhiều hình thức. Chỉ có như vậy mới giải phóng được mọi năng lực sản xuất, khai thác triệt để mọi tiềm năng kinh tế của đất nước nhằm phát triển mạnh mẽ lực lượng sản xuất, từ đó từng bước củng cố và hoàn thiện quan hệ sản xuất theo định hướng XHCN. Mặt khác, nền KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam với nhiều chủ thể sản xuất, kinh doanh thuộc nhiều thành phần kinh tế tham gia. Mỗi chủ thể sản xuất, kinh doanh có phương thức tổ chức sản xuất, kinh doanh khác nhau, tạo nên tính đa dạng, phong phú của nền kinh tế. Trên cơ sở những phương thức kinh doanh đó, tồn tại những hình thức phân phối đa dạng, như phân phối theo tài sản; phân phối dựa trên các nguồn lực góp vào sản xuất, kinh doanh, như vốn, kinh nghiệm tổ chức quản lý sản xuất, lao động, trí tuệ, tài năng, cổ phần,…
Bởi trên thực tế, hình thức phân phối theo lao động và hiệu quả kinh tế có tác dụng thúc đẩy mọi người nâng cao tinh thần trách nhiệm và thái độ lao động, củng cố kỷ luật lao động, tích cực rèn luyện tay nghề, nâng cao hiệu quả và tăng năng suất lao động. Trên cơ sở đó, góp phần nâng cao đời sống vật chất và văn hóa của người lao động, vừa bảo đảm tái sản xuất sức lao động, vừa tạo mọi điều kiện cho người lao động phát triển toàn diện. Nhưng theo quan điểm của Đảng ta, tuy hình thức phân phối này là tiến bộ, công bằng nhất, cơ bản và chủ yếu nhất, song không phải là duy nhất. Vì, bản thân hình thức phân phối này cũng đang chứa đựng những mâu thuẫn, hạn chế chưa giải quyết được một cách triệt để, nhất là khi chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam vẫn đang trong thời kỳ quá độ. Điều này chính bản thân C. Mác trước đây đã từng chỉ rõ: “Với một công việc ngang nhau và do đó, với một phần tham dự như nhau vào quỹ tiêu dùng của xã hội thì trên thực tế, người này vẫn lĩnh nhiều hơn người kia, người này vẫn giàu hơn người kia, v.v.”(9). Đó vừa là ưu việt, vừa là thiếu sót của nguyên tắc phân phối theo lao động – một thiếu sót mà theo C. Mác, là không thể tránh khỏi trong giai đoạn đầu của xã hội cộng sản chủ nghĩa(10).
Hơn nữa, do cơ chế thị trường ở Việt Nam đang trong quá trình hình thành, phát triển cho nên vẫn còn có những hiện tượng ở không ít ngành, nghề lao động giản đơn lại có thu nhập lớn hơn, cao hơn nhiều lần lao động phức tạp; nhiều lĩnh vực lao động trí óc lại hưởng thụ thấp hơn lao động chân tay; nhiều người ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo chưa được hưởng phúc lợi xã hội như ở các trung tâm, các thành phố lớn,…
Bên cạnh đó, những đóng góp khác không phải trong hoạt động kinh tế, trong lĩnh vực sản xuất vật chất, nhất là những đóng góp trong lĩnh vực xã hội cũng cần được quan tâm, tính đến để bảo đảm cho người cống hiến chân chính được hưởng quyền lợi tương xứng. Vì vậy, Đảng ta cho rằng, cần kết hợp phân phối dựa trên mức đóng góp các nguồn lực khác vào kết quả sản xuất, kinh doanh và phân phối thông qua các quỹ an sinh xã hội và phúc lợi xã hội, nhằm bảo đảm mức bình đẳng có thể cho những nhóm người dễ bị tổn thương và yếu thế trong xã hội, đặc biệt là với những người tàn tật, già yếu, cô đơn, các gia đình thương binh, liệt sĩ, những dân tộc ở vùng cao, vùng xa, vùng sâu, những gia đình có công với cách mạng,… Có như vậy mới thực hiện được CBXH đúng nghĩa trên thực tế; đồng thời, thể hiện rõ bản chất của chủ nghĩa xã hội và truyền thống nhân văn, nhân đạo, yêu thương, đùm bọc lẫn nhau của dân tộc Việt Nam.
Cũng theo quan điểm của Đảng, bảo đảm công bằng trong phân phối phải được hiểu theo nghĩa rộng hơn, thực chất hơn; đó không chỉ giản đơn là công bằng trong phân phối của cải vật chất, kết quả sản xuất hay chỉ thuần túy từ phương diện kinh tế,… mà cốt lõi của vấn đề là sự công bằng trong phân phối về tư liệu sản xuất, trong các mặt, các lĩnh vực khác của đời sống xã hội, như văn hóa, khoa học, giáo dục, y tế,… tạo cơ hội và điều kiện cho mỗi người phát triển toàn diện năng lực cá nhân. “Công bằng xã hội phải thể hiện ở cả khâu phân phối hợp lý tư liệu sản xuất lẫn ở khâu phân phối kết quả sản xuất, ở việc tạo điều kiện cho mọi người đều có cơ hội phát triển và sử dụng tốt năng lực của mình”(11). Và, phải quan tâm “xây dựng, thực hiện các chính sách phù hợp với các giai tầng xã hội;… giải quyết có hiệu quả những vấn đề xã hội bức xúc, những mâu thuẫn có thể dẫn đến xung đột xã hội… quan tâm thích đáng đến các tầng lớp, bộ phận yếu thế trong xã hội, đồng bào các dân tộc thiểu số ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa, khắc phục xu hướng gia tăng phân hóa giàu – nghèo”(12).
Từ khi đổi mới đến nay, qua các kỳ đại hội Đảng, qua nhiều hội nghị Trung ương Đảng, trong các văn kiện, nghị quyết của Đảng ở mỗi giai đoạn, mỗi thời điểm lịch sử tuy hình thức thể hiện và cách thức diễn đạt có khác nhau, nhưng xuyên suốt và nhất quán trong đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam luôn coi trọng nhận thức đúng đắn và giải quyết hài hòa vấn đề CBXH trong điều kiện KTTT định hướng XHCN. Qua đó, đánh dấu bước phát triển vượt bậc trong lý luận và thực tiễn lãnh đạo công cuộc đổi mới của Đảng, góp phần quan trọng vào thành tựu chung của sự nghiệp đổi mới đất nước.
Quan điểm của Đảng về CBXH trong nền KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam là kết quả của quá trình Đảng ta nhận thức và vận dụng linh hoạt chủ nghĩa Mác – Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào điều kiện cụ thể của Việt Nam; đồng thời, luôn bám sát sự vận động, phát triển của thực tiễn đất nước, tích cực tham khảo kinh nghiệm của các nước trên thế giới; thực hiện tốt việc kết hợp giữa nghiên cứu lý luận với tổng kết thực tiễn đổi mới.
Ngày nay, yêu cầu ngày càng cao của sự nghiệp đổi mới toàn diện và đồng bộ đất nước, cũng như quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng của Việt Nam,… đòi hỏi lý luận của Đảng về CBXH trong điều kiện KTTT định hướng XHCN không chỉ đúng đắn, sáng tạo mà còn có sự đột phá và hiệu quả cao hơn nữa./.
——————————
(1) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tr. 79
(2) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội, 2016, tr. 269
(3) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t. 15, tr. 224
(4) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tr. 31
(5) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Sđd, tr. 43
(6) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, tr. 77 – 78
(7) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Sđd, tr. 135 – 136
(8) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Sđd, tr. 74
(9), (10) C. Mác và Ph. Ăng-ghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t. 19, tr. 35, 34 – 36
(11) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tr. 113
(12) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Sđd, tr. 135.